Pinyin cho người mới bắt đầu: học phát âm qua thanh điệu

Cách bắt đầu tiếng Trung hiệu quả nhất là bắt đầu từ phát âm (pinyin). Trong tiếng Trung, cùng một âm “ma” có thể mang nghĩa hoàn toàn khác nhau tùy vào việc giọng lên hay xuống. Nếu bỏ qua phần này, dù học nhiều từ vựng và ngữ pháp thì vẫn mắc kẹt ở chỗ “nói mà người ta không hiểu” và “nghe mà không ra chữ”.

Bài này chia pinyin thành thanh điệu, thanh mẫu và vận mẫu, theo thứ tự dễ theo nhất với người mới.

Pinyin là gì

Pinyin (拼音, pīnyīn) là hệ ghi âm đọc của chữ Hán bằng chữ cái Latin kèm dấu thanh. Mỗi âm tiết gồm ba phần:

Thanh mẫu — phụ âm đầu (ví dụ b, m, zh)
Vận mẫu — phần vần đi sau (ví dụ a, ao, iang)
Thanh điệu — đường lên xuống của giọng (4 thanh chính và thanh nhẹ)

Ví dụ māo (con mèo) gồm thanh mẫu m + vận mẫu ao + thanh 1.

Pinyin dùng chữ cái Latin giống chữ Quốc ngữ, nên rất dễ đọc theo thói quen tiếng Việt. Đó chính là cái bẫy lớn nhất.

Bắt đầu từ thanh điệu

Tiếng Trung có bốn thanh cơ bản.

Thanh	Dấu	Đường giọng	Ví dụ	Nghĩa
Thanh 1	mā	cao và ngang	妈 (mā)	mẹ
Thanh 2	má	đi lên dứt khoát	麻 (má)	cây gai
Thanh 3	mǎ	xuống thấp rồi lên	马 (mǎ)	con ngựa
Thanh 4	mà	rơi nhanh từ cao xuống thấp	骂 (mà)	mắng

Ngoài ra còn thanh nhẹ: ngắn, nhẹ, không có đường giọng riêng, như 妈妈 (māma), 谢谢 (xièxie).

Người Việt có lợi thế rõ ở đây: bạn đã quen với việc thanh điệu làm đổi nghĩa của từ, nên không cần thời gian để chấp nhận khái niệm này. Nhưng đừng gán mỗi thanh tiếng Trung cho một thanh tiếng Việt. Sáu thanh tiếng Việt và bốn thanh tiếng Trung không trùng nhau về độ cao lẫn đường đi. Hãy nhớ đường giọng: ngang cao, lên, xuống rồi lên, rơi nhanh.

21 thanh mẫu

Có 21 thanh mẫu. Với người Việt, ba nhóm sau đáng tách riêng ngay từ đầu:

Bật hơi và không bật hơi: các cặp p / b, t / d, k / g, c / z, ch / zh, q / j. Điểm khác nhau là luồng hơi, không phải hữu thanh hay vô thanh. Người Việt có sẵn cảm giác này: t của pinyin gần với th tiếng Việt (bật hơi), còn d của pinyin gần với t tiếng Việt (không bật hơi). Lưu ý d của pinyin không phải đ tiếng Việt.
Âm quặt lưỡi: zh ch sh r, phát âm với đầu lưỡi cuốn về sau. Nếu bạn quen phương ngữ miền Nam có phân biệt tr, s, r, bạn đã có sẵn điểm tựa; nếu nói giọng Bắc thì đây là nhóm cần luyện riêng.
z / c / s so với j / q / x: khác nhau ở vị trí lưỡi. Đây là chỗ chữ viết đánh lừa nhiều nhất: x của pinyin trong 学习 (xuéxí) không phải x tiếng Việt, q trong 请 (qǐng) không phải q tiếng Việt, và ch trong 吃 (chī) không phải ch tiếng Việt.

Vận mẫu

Vận mẫu bắt đầu từ các nguyên âm đơn (a o e i u ü) rồi ghép thành hàng chục vần đôi và vần mũi (an, ang, ian, iang…).

ü không có trong tiếng Việt. Đây là âm i nhưng môi tròn lại, như trong 女 (nǚ) và 绿 (lǜ). Đừng đọc thành ư: ư tiếng Việt không tròn môi. Lưu ý sau j, q, x thì dấu hai chấm không được viết ra nhưng âm vẫn là ü: 学 (xué), 去 (qù).
-n và -ng thì bạn đã có sẵn nền. Tiếng Việt phân biệt vần kết thúc bằng -n và -ng, nên 班 (bān) và 帮 (bāng) không khó như với người châu Âu. Một lưu ý: ở nhiều giọng miền Nam, -n và -ng bị nhập lại sau một số nguyên âm, nên nếu bạn nói giọng Nam thì hãy đối chiếu với âm mẫu thay vì tin vào thói quen sẵn có.
Âm e đứng riêng trong 的 (de), 车 (chē) không tương ứng với e hay ê tiếng Việt.

Pinyin và bộ gõ

Khi gõ tiếng Trung, bạn thường nhập không dấu thanh: nihao, xuexi, zhongwen. Điều này tiện, nhưng cũng dễ làm bạn quên thanh.

Trước khi chọn chữ, hãy tự nói thanh điệu trong đầu: 学习 (xuéxí), chứ không chỉ “xuexi”. Sau khi chọn xong, đọc to cả từ kèm thanh. Như vậy pinyin vẫn gắn với phát âm chứ không trở thành thao tác gõ máy.

Tra chữ chưa biết đọc

Bạn sẽ liên tục gặp chữ Hán chưa biết âm đọc. Lật từ điển giấy mỗi lần thì không bền: hãy tạo thói quen tra pinyin và nghe âm ngay trên ứng dụng từ điển. Ứng dụng có viết tay và tra theo pinyin cho phép bạn tìm được cả chữ mà mình chưa biết đọc.

Luyện hằng ngày

Đọc mười từ khi vẫn nhìn pinyin.
Che pinyin và đọc lại từ chữ Hán.
Kiểm tra bằng từ điển có âm đọc và sửa thanh.
Đặt một câu ngắn với hai từ trong ngày.

Tóm tắt

Thứ tự hiệu quả là thanh điệu → thanh mẫu → vận mẫu, luyện tai và miệng cùng lúc.
Lợi thế của người Việt là thanh điệu, cảm giác bật hơi và vần -n / -ng; hãy dồn thời gian cho nhóm quặt lưỡi và nhóm j / q / x.
Coi ü và âm e của pinyin là âm mới, đừng đọc theo chữ Quốc ngữ.

Để đi từ cách viết đến âm thanh, hãy đọc quy tắc đọc pinyin, rồi luyện vận mẫu (nguyên âm) và thanh mẫu (phụ âm).